صدای کمپرسور باد معمولاً اولین چیزی است که بعد از خرید به چشم، یا بهتر بگوییم به گوش، می‌آید. در مطب، آزمایشگاه، آرایشگاه یا کارگاهی که در آن با مشتری صحبت می‌کنید، چند دسیبل اختلاف می‌تواند فرق بین محیطی آرام و محیطی خسته‌کننده باشد. اما عدد دسیبلی که در کاتالوگ‌ها می‌بینید دقیقاً چه معنایی دارد؟ چقدر صدا برای گوش خطرناک است و چطور میشود صدای یک کمپرسور را بدون آسیب زدن به آن کم کرد؟ در این مقاله این سؤال‌ها را ساده و کاربردی جواب می‌دهیم.
- دسیبل لگاریتمی است؛ دو کمپرسور همصدا با هم فقط حدود ۳ دسیبل صدا را بالا میبرند.
- عدد صدای کاتالوگ بدون فاصلهی اندازهگیری قابل مقایسه نیست.
- در فضای باز، دو برابر کردن فاصله صدا را حدود ۶ دسیبل کم میکند؛ گوشه‌ی دیوار صدا را بیشتر میکند.
- NIOSH حد توصیه‌شده را ۸۵ دسیبل A برای ۸ ساعت کار می‌داند.
- مؤثرترین راه، انتخاب کمپرسور کمصدا و محل نصب درست است؛ بعد از آن لرزه‌گیر، محفظهی تهویه‌دار و سرویس منظم.
دسیبل چیست و چرا با جمع ساده حساب نمی‌شود؟
شدت صدا را با دسیبل (dB) می‌سنجند که مقیاسی لگاریتمی است. یعنی هر چند دسیبل افزایش، به‌معنای چند برابر شدن انرژی صوتی است، نه چند واحد اضافه. Atlas Copco در توضیح این موضوع یادآوری میکند که برای توان صوتی، ۱۰۳ دسیبل دو برابر ۱۰۰ دسیبل انرژی دارد. نتیجه‌ی عملی‌اش این است که اگر دو کمپرسور با صدای برابر کنار هم روشن باشند، صدا حدود ۳ دسیبل بالا می‌رود، نه دو برابر عدد.
گوش انسان هم به همه‌ی فرکانس‌ها یکسان حساس نیست؛ به صداهای خیلی بم و خیلی زیر کم‌حساس‌تر است و بیشترین حساسیت را در محدوده‌ی حدود ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ هرتز دارد. به همین دلیل صدای محیط کار و ماشین‌آلات را معمولاً با فیلتر A می‌سنجند و با واحد dB(A) می‌نویسند.
عدد صدای کاتالوگ را چطور بخوانیم؟
دو کمیت مختلف در کاتالوگ‌ها دیده میشود: توان صوتی (Lw) که مستقل از محیط و مشخصه‌ی خود دستگاه است، و تراز فشار صوت (Lp) که همان چیزی است که گوش در یک نقطه می‌شنود و به فاصله و اتاق بستگی دارد. عدد تراز فشار صوت فقط وقتی معنا دارد که فاصلهی اندازهگیری کنارش نوشته شود؛ مثلاً سازندگان بزرگ صدای کمپرسور را معمولاً «در فاصلهی ۱ متر» اعلام می‌کنند و برای اندازهگیری صدای کمپرسورها استاندارد ISO 2151 وجود دارد.
فاصله و محل نصب چقدر روی صدا اثر دارد؟
طبق توضیح فنی Atlas Copco، در فضای باز و برای منبعی که تقریباً نقطه‌ای رفتار میکند، با هر بار دو برابر شدن فاصله، تراز فشار صوت حدود ۶ دسیبل کاهش می‌یابد. یعنی فاصله گرفتن از ۱ متر به ۴ متر، صدا را حدود ۱۲ دسیبل کم میکند؛ یکی از ارزان‌ترین راه‌های کم کردن صدا همین است.
اما داخل ساختمان دو عامل این حساب را تغییر میدهند. اول، دیوارها: کمپرسوری که کنار یک دیوار سخت است صدای بیشتری به سمت شما می‌فرستد و اگر در گوشه‌ی سه‌وجهی (کنج دیوار و کف) قرار بگیرد، این اثر بیشتر هم میشود. دوم، انعکاس: در اتاق‌های کوچک با کف بتنی و دیوار کاشی، صدای منعکس‌شده غالب میشود و از فاصله‌ای به بعد دور شدن تقریباً اثری ندارد. سطوح جاذب صدا (پانل آکوستیک، پرده‌ی ضخیم، فوم مناسب) این صدای منعکس‌شده را کم می‌کنند.
چقدر صدا برای گوش خطرناک است؟
آسیب شنوایی ناشی از صدا تدریجی و بدون درد است و برگشت ندارد. مؤسسه‌ی ملی ایمنی و بهداشت شغلی آمریکا (NIOSH) حد توصیه‌شده را ۸۵ دسیبل A به‌طور میانگین در یک روز کاری ۸ ساعته می‌داند و توصیه میکند با هر ۳ دسیبل افزایش، مدت مواجهه نصف شود. حد قانونی سازمان OSHA آمریکا سهل‌گیرانه‌تر است و از ۹۰ دسیبل برای ۸ ساعت شروع میشود؛ ضمن اینکه از ۸۵ دسیبل میانگین ۸ ساعته، برنامه‌ی حفاظت شنوایی و ادیومتری سالانه را الزامی میکند. در اروپا نیز دستورالعمل 2003/10/EC مقادیر اقدام ۸۰ و ۸۵ دسیبل را تعیین کرده است.
| تراز صدا | حد توصیه‌شده‌ی NIOSH | حد مجاز OSHA |
|---|---|---|
| ۸۵ dB(A) | ۸ ساعت | زیر حد مجاز (آستانه‌ی برنامه‌ی حفاظت شنوایی) |
| ۸۸ dB(A) | ۴ ساعت | زیر حد مجاز |
| ۹۰ dB(A) | حدود ۲ ساعت و ۳۰ دقیقه | ۸ ساعت |
| ۹۵ dB(A) | کمتر از ۱ ساعت | ۴ ساعت |
| ۱۰۰ dB(A) | حدود ۱۵ دقیقه | ۲ ساعت |
ستون NIOSH از قاعده‌ی «هر ۳ دسیبل، نصف زمان» محاسبه شده و ستون OSHA از جدول G-16 استاندارد 1910.95 آمده است. یک کمپرسور پیستونی معمولی در فاصلهی نزدیک می‌تواند به همین محدوده‌ها برسد؛ پس اگر هر روز ساعت‌ها کنار آن کار می‌کنید، موضوع فقط آسایش نیست، سلامت گوش است. برای نکات ایمنی بیشتر، مقاله‌ی ایمنی کار با کمپرسور باد و مخزن تحت فشار را ببینید.
کدام کمپرسورها پرصداترند؟
نوع مکانیزم مهم‌ترین عامل است. طبق اعلام Atlas Copco، کمپرسورهای پیستونی (رفت‌وبرگشتی) به‌خاطر حرکت ضربه‌ای پیستون‌ها لرزش و صدای مکانیکی بیشتری دارند و صدایشان تا حدود ۸۵ دسیبل می‌رسد، در حالی که کمپرسورهای اسکرو به‌دلیل چرخش پیوسته معمولاً حدود ۷۰ تا ۷۵ دسیبل صدا دارند.
در میان کمپرسورهای کوچک، مدل‌های اویلفری «سایلنت» با کاهش دور موتور صدا را پایین می‌آورند. برای نمونه، California Air Tools برای یکی از مدل‌های کوچک خود دور ۱۶۸۰ دور در دقیقه و صدای ۵۶ دسیبل را اعلام کرده است (طبق اعلام سازنده). برخی کمپرسورهای سایلنت هم به‌جای یک موتور پرقدرت، چند موتور کوچک‌تر دارند تا هوادهی بیشتری با صدای کمتر بدهند. اگر هنوز بین مدل روغنی و بدون روغن مردد هستید، مقایسه‌ی کمپرسور اویلفری و روغنی را بخوانید.
۸ راه عملی برای کم کردن صدای کمپرسور
- از اول کمپرسور کمصدا بخرید. کاهش صدا در منبع، مؤثرتر و ارزان‌تر از هر عایق‌کاری بعدی است.
- محل نصب را جدا کنید. کمپرسور را به اتاقک یا فضایی دور از محل کار و صحبت ببرید و هوای فشرده را با لوله یا شلنگ به محل مصرف برسانید.
- از کنج دیوار دوری کنید. چند ده سانتی‌متر فاصله از دیوارها هم به خنک‌کاری کمک میکند و هم تقویت صدا را کم میکند.
- لرزه‌گیر لاستیکی بگذارید. پایه‌های ضدلرزش، انتقال لرزش به کف، میز و کابینت را کم می‌کنند؛ وگرنه کل سازه مثل بلندگو عمل میکند.
- اتصال انعطاف‌پذیر بزنید. اتصال مستقیم و سخت کمپرسور به لوله‌کشی، لرزش را در کل خط پخش میکند؛ یک تکه شلنگ فشار قوی این مسیر را قطع میکند.
- محفظهی صداگیر با تهویه بسازید. دیواره‌ها با مواد جاذب صدا و دریچه‌های ورود و خروج هوا به‌شکل پیچدار یا داکتدار باشد تا صدا مستقیم بیرون نزند.
- صدای مکش و خروجی را مهار کنید. فیلتر مکش سالم و صداخفه‌کن (سایلنسر) مناسب روی ورودی یا خروجی‌ها، صدای هوای پرسرعت را کم میکند.
- سرویس منظم انجام دهید. بلبرینگ فرسوده، پیچ‌های شل، تسمهی نامیزان و نشتی هوا همگی صدا اضافه می‌کنند؛ طبق چک‌لیست سرویس و نگهداری کمپرسور پیش بروید و صدای فس‌فس را با راهنمای پیدا کردن و رفع نشتی هوای فشرده برطرف کنید.
کمپرسور کمصدا برای مطب، آزمایشگاه و فضاهای آرام
در محیط‌هایی که بیمار، مشتری یا همکار در نزدیکی دستگاه است، معمولاً کمپرسور اویلفری سایلنت انتخاب اول است؛ چون هم صدای کمتری دارد و هم هوای بدون روغن می‌دهد. برای جزئیات انتخاب در این کاربردها، مقاله‌های کمپرسور دندانپزشکی و کمپرسور مناسب آزمایشگاه را ببینید. برای مصرف کم، مدلی مثل کمپرسور ۱۰ لیتری اویلفری سایلنت یا کمپرسور ۴۰ لیتری اویلفری سایلنت مناسب است و برای مصرف بیشتر، کمپرسور ۲۰۰ لیتری اویلفری سایلنت دو موتور گزینه‌ی کارگاهی آرام‌تری است.
سؤالات متداول
کمپرسور چند دسیبل باشد کمصدا حساب میشود؟
مرز رسمی برای «کمصدا» وجود ندارد. بهعنوان مقایسه، Atlas Copco صدای کمپرسورهای پیستونی را تا حدود ۸۵ دسیبل و اسکرو را حدود ۷۰ تا ۷۵ دسیبل ذکر میکند و برخی کمپرسورهای اویلفری کمدور طبق اعلام سازنده حدود ۵۶ دسیبل صدا دارند. مهم این است که عددها را در فاصلهی اندازهگیری یکسان مقایسه کنید.
آیا دو کمپرسور ۷۰ دسیبلی با هم ۱۴۰ دسیبل صدا میدهند؟
نه. دسیبل لگاریتمی است و جمع ساده ندارد. دو منبع همصدا با هم فقط حدود ۳ دسیبل صدا را بالا میبرند؛ یعنی دو کمپرسور ۷۰ دسیبلی در کنار هم حدود ۷۳ دسیبل میشوند.
جعبهی عایق صدا برای کمپرسور خطر دارد؟
اگر تهویه نداشته باشد، بله. کمپرسور گرمای زیادی تولید میکند و در محفظهی بسته داغ میشود. محفظه باید ورودی و خروجی هوای کافی با مسیر پیچدار یا داکتدار داشته باشد و دسترسی برای تخلیهی مخزن و سرویس را نبندد.
چرا صدای کمپرسور من نسبت به قبل بیشتر شده است؟
افزایش ناگهانی صدا معمولاً نشانهی ایراد است: بلبرینگ یا قطعهی فرسوده، پیچ و قاب شل، تسمهی شل یا نامیزان، فیلتر هوای گرفته یا نشتی هوا. دستگاه را خاموش و تخلیه کنید و قبل از ادامهی کار آن را بازدید یا سرویس کنید.
منابع: مقاله‌های فنی Atlas Copco درباره‌ی صدا در تأسیسات کمپرسور (دسیبل، dB(A)، جمع منابع صوتی، اثر فاصله و دیوارها) و راهکارهای کاهش صدای کمپرسور، وبلاگ Atlas Copco درباره‌ی آلودگی صوتی کمپرسورها و دستورالعمل اروپایی 2003/10/EC، صفحه‌ی NIOSH (CDC) درباره‌ی افت شنوایی ناشی از صدا، استاندارد OSHA 29 CFR 1910.95 (جدول G-16)، و مشخصات کمپرسور California Air Tools 1P1060S در سایت سازنده.
